Για την Αριδαία και την ευρύτερη περιοχή της Αλμωπίας, η 4η Νοεμβρίου 1912 αποτελεί έναν ιστορικό σταθμό: την ημέρα που η περιοχή πέρασε στην ελεύθερη Ελλάδα, ύστερα από αιώνες οθωμανικής κυριαρχίας.
Η Αλμωπία πριν από την απελευθέρωση
Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, η Μακεδονία βρισκόταν στο επίκεντρο έντονων πολιτικών και εθνικών ανταγωνισμών. Ο Μακεδονικός Αγώνας, που κορυφώθηκε κατά την περίοδο 1904–1908, είχε αφήσει το αποτύπωμά του και στην περιοχή της Αλμωπίας, όπου τοπικοί αγωνιστές συμμετείχαν στις προσπάθειες υπεράσπισης του ελληνικού πληθυσμού.
Η απελευθέρωση δεν ήρθε ως ένα ξαφνικό και μεμονωμένο γεγονός. Προηγήθηκαν χρόνια αναταραχών, αγώνων και προσπαθειών, ενώ η έκβαση του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου το φθινόπωρο του 1912 διαμόρφωσε τις συνθήκες για την προώθηση του ελληνικού στρατού στην περιοχή.
Ο Παπα-Νίκανδρος και οι τοπικοί αγωνιστές
Κεντρική μορφή στην ιστορία της απελευθέρωσης της Αριδαίας υπήρξε ο αρχιμανδρίτης Νίκανδρος Παπαϊωάννου, γνωστός ως Παπα-Νίκανδρος. Η δράση του συνδέθηκε με την οργάνωση της τοπικής αντίστασης και τη συνεργασία με ένοπλους αγωνιστές της περιοχής.
Ο Παπα-Νίκανδρος δεν υπήρξε απλώς ένας κληρικός που παρακολουθούσε τα γεγονότα της εποχής. Συμμετείχε ενεργά στις εξελίξεις και διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην προετοιμασία για την απελευθέρωση της Αλμωπίας. Η παρουσία του αποτυπώνει μια χαρακτηριστική όψη της ιστορίας της Μακεδονίας, όπου η εκκλησιαστική ιδιότητα συνυπήρξε, σε ορισμένες περιπτώσεις, με την εθνική και κοινωνική δράση.
Η συμβολή των τοπικών αγωνιστών έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η απελευθέρωση εντέλει διαμορφώθηκε από τους ντόπιους ανθρώπους, που έδρασαν στον τόπο τους, με πραγματική αυτοθυσία.
Η 4η Νοεμβρίου 1912
Κατά τη διάρκεια του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, οι στρατιωτικές εξελίξεις στη Μακεδονία δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για την απελευθέρωση της Αλμωπίας. Στις 4 Νοεμβρίου 1912, ελληνικό στρατιωτικό τμήμα εισήλθε στην Αριδαία και παρέλαβε την πόλη και την περιοχή, που βρίσκονταν ήδη υπό τον έλεγχο του παπα – Νίκανδρου Παπαϊωάννου και των ένοπλων ανδρών του.
Η ημερομηνία αυτή έμεινε στην ιστορία ως η επέτειος της απελευθέρωσης της Αριδαίας. Για τους κατοίκους της εποχής συμβόλιζε την προσδοκία για μια νέα περίοδο, με διαφορετικές πολιτικές συνθήκες και τη δυνατότητα να διαμορφώσουν το μέλλον του τόπου τους μέσα στο ελληνικό κράτος.